ايران در سالهاي گذشته، شاهد رشد چشمگيري در نجوم آماتوري خود بوده است. افزايش شمار علاقهمنداني كه از دوران كودكي دوستدار اين رشته شدهاند و براي يادگيري و مطالعه آن در كنار برنامههاي درسي خود ميكوشند و از سوي ديگر علاقه خانوادهها به اين رشته هيجانانگيز و تفريح علمي، باعث شده فضاي ويژهاي در زمينه نجوم آماتوري در ايران شكل بگيرد. رشد نجوم آماتوري كه در نقش وسيلهاي به منظور ارتقاي توجه عمومي به مسائل علمي مورد توجه مجامع ترويج علم جهان نيز قرار دارد براي رشد خود در ايران به تلاشهاي بسياري مديون است كه عمده آنها از سوي علاقهمندان و به شكل غيرانتفاعي اتفاق افتاده است.
تاسيس ماهنامه نجوم كه نخستين ماهنامه نجوم آماتوري در خاورميانه بود، فعاليتهاي مراكزي چون رصدخانه كانون پرورش فكري كودكان و نوجوانان زعفرانيه، شكلگيري هستههاي نجوم در شهرستانها و تشويق رشد گروههاي نجومي، زمينهسازي ارتباط منجمان آماتور جهان با جامعه نجوم آماتوري ايران، فراهم آوردن بازاري كه در آن امكان تهيه وسايل مدرن ستارهشناسي نجوم آماتوري فراهم باشد، برنامه تلويزيوني آسمان شب كه اين دانش را با ديد ترويج علم به ميان مردم ميبرد و بسياري از اقدامات ديگر باعث شد تا جامعه ما در تاريخ كوتاه فعاليت موثر خود در نجوم آماتوري، به ابتكارهاي تحسين شده بينالمللي بسياري دست يابد. برگزاري تحسينبرانگيز روز جهاني نجوم و هفته جهاني فضا، تلاشهاي ترويجي در مناطق محروم و اجراي برنامههاي عمومي در كنار تلاش براي تخصصي كردن برخي فعاليتها كه نمونههاي آن را در مساله گرفتها، رويت هلال ماه و عكاسي نجومي ميتوان ديد ازجمله اين ابتكارهاست. يكي ديگر از ابتكارهاي ايرانيان در زمينه رشد نجوم آماتوري، رقابتهاي رصدي است كه ميتوان ادعا كرد برگزاري آن به شكل فعلي در جهان شايد بينظير باشد.
ايده اوليه برگزاري رقابتي رصدي در ايران را شايد بتوان از آن بابك امين تفرشي، از فعالان جامعه نجوم آماتوري ايران دانست. او اين پيشنهاد را 9 سال پيش براي اولين بار با همكاري ماهنامه نجوم اجرا كرد. اگرچه ماراتن مسيه رقابتي بود كه سالها در نقاط مختلف جهان برگزار ميشد، اما در ايران به شكل و شمايلي متفاوت برگزار شد.
رقابت رصدي ماراتن مسيه، ريشهاش به دوران هيجانانگيزي بازميگردد كه در آغاز عصر رصد تلسكوپها در ستارهشناسي باب شده بود و ستارهشناسان جهان تلاش ميكردند دنبالهدارهايي كه گاه گاه ظهور ميكردند به دام بيندازند. اين دنبالهدارها زماني كه نور در دوردستهاي زمين قرار دارد و به نزديكي زمين و خورشيد نرسيدهاند در ابزارهاي رصدي چون تودههاي كمسوي مه آلودي ديده ميشوند. از سوي ديگر توان اندك ابزارهاي آن دوره باعث ميشد تا اجرام ديگري كه آنها را اجرام غيرستارهاي ميناميم مانند كهكشانها، خوشههاي ستارهاي، سحابيها و امثال آن نيز در تلسكوپها به شكل تودههاي مهآلود كمفروغي به نظر بيايند كه ممكن بود شكارچيان دنبالهدارها را به اشتباه بيندازد. به همين دليل يكي از شكارچيان دنبالهدارها به نام شارل مسيه فرانسوي براي آن كه مانع بروز اشتباهات بيشتر براي خود و ديگران شود، فهرستي از 110 جرم آسماني غيرستارهاي تهيه كرد تا ديگران آنها را به جاي دنبالهدارها اشتباه نگيرند؛ اما چنين فهرستي اين ويژگي را داشت كه باعث شد بعدها منجمان آماتور رقابتي بر مبناي آن پايهگذاري كنند كه به ماراتن مسيه معروف شد. اين اجرام به گونهاي در آسمان پراكنده شدهاند كه در فاصله ميانه اسفند تا اواخر فروردين همه آنها به اندازه كافي از خورشيد فاصله دارند و ميتوان در طول يك شب از غروب تا طلوع روز بعد در آسمان رصدشان كرد. همين مساله باعث شد بعدها منجمان آماتور براي بالا بردن مهارتهاي خود در اين فاصله زماني سعي كنند در طول يك شب، همه اين اجرام را رصد كنند. به اين رصد فشرده اصطلاحا ماراتن مسيه گفته ميشود. معمولا گروهها و افراد در منطقهاي صاف و به دور از نور مهتاب و نور مزاحم شبها جمع ميشوند و به طور فردي به رصد و پيدا كردن اين اجرام ميپردازند و هر كسي كه توانست جرمي را رصد كند براي خود علامتي مقابل فهرست اين اجرام ميزند. اين رقابتها هنوز هم ادامه دارد و در كنار رقابتهاي دشوارتري نظير رصد بخشي از اجرام فهرست هرشل يا عكاسي از اجرام مسيه، از سوي منجمان آماتور دنيا دنبال ميشود.
آنچه در ايران بنيان گذاشته شده، بسيار متفاوت از اين است. در طرحي كه براي نخستين سال برگزاري، از سوي ماهنامه نجوم و از آن به بعد از سوي شاخه آماتوري انجمن نجوم ايران پي گرفته شد، رصدگران برتر كشور از سراسر ايران انتخاب و به يكي از محلهاي رصدي ميآيند و اين رقابت را برگزار ميكنند. تفاوت اصلي در آنجاست كه منجمان ايراني بايد رصد خود را به تاييد داوران اين رقابت برسانند. اين داوران گروهي از منجمان پرسابقه هستند كه سالها به رصد آسمان مشغولند و در دورههاي بعدي برندگان دورههاي قبلي نيز به جمع داوران ميپيوندند.
در طول نزديك به يك دهه برگزاري رقابت رصدي مسيه معلوم شد اين رقابت بشدت باعث افزايش توان رصدي منجمان آماتوري ايراني شده است. بسياري از افراد براي اين كه جواز شركت در اين رقابت را بگيرند مدتها تمرين ميكنند و مهارتهاي گوناگوني كه براي به دام انداختن اين اجرام كمسو در كمترين مدت زمان ممكن لازم بود را به دست ميآورند.
هر سال با توجه به افزايش تواناييهاي منجمان رصدگر بر دشواري اين رقابت نيز افزوده شده است به طوري كه اجرام به بيش از 10 جرم رسيده و بخشهاي جنبي مانند طراحي از جرم رويت شده يا سوالات علمي از شركتكنندگان نيز به آن اضافه شده است.
اما از چندي پيش برگزاركنندگان اين رقابت در انجمن نجوم ايران به اين جمعبندي رسيدند كه به دلايل مختلف ما نيازمند رقابتي متفاوت هستيم كه با شرايط رصدگران پرتجربه از يك سو و همچنين شرايط اقليمي و فرهنگي ما نيز سازگار باشد به همين دليل رقابت رصدي صوفي پايهگذاري شد. رقابت رصدي صوفي رازي، به نام ستارهشناس برجسته ايراني عبدالرحمن صوفي رازي بنيان گذاشته شده است. او حدود هزار سال پيش، نخستين كسي بود كه فهرستي از تعدادي از اجرام غيرستارهاي تهيه كرد. كهكشان امرهالمسلسله يا آندرومدا، ابرهاي ماژلاني بزرگ و كوچك و تعدادي ديگر از سحابيها نخستين اجرامي بودند كه او آنها را وقتي بهترين ابزار رصد تنها چشمان غيرمسلح بود، فهرست كرد. رقابت رصدي صوفي به بهانه بزرگداشت و معرفي مجدد او به جهان، بنيان گذاشته شد. اين رقابت از سوي ديگر زمان برگزارياش را به اواخر تابستان منتقل كرد؛ زماني كه احتمال بارشهاي باران و ابري بودن هوا در اقليم ايران نسبت به بهار كمتر است. از سوي ديگر سطح دشواري اين رقابت به طور چشمگيري بالاتر از ماراتن مسيه تعريف شد تا رصدگران پر تجربهتر بتوانند خود را محكي بزنند. از سوي ديگر براي اينكه هدف زنده نگاه داشتن نام عبدالرحمن صوفي رازي بيش از پيش محقق شود تصميم بر اين شد كه رقابت به شكل بينالمللي تعريف شود. كاري كه اگرچه در اولين دوره امكان انجام آن مهيا نشد، اما در دومين دوره برگزاري اين رقابت كه سال گذشته در زاهدان برگزار شد، با حضور چند منجم آماتور عراقي اولين گام به سوي آن برداشته شد و در عين حال بخش معرفي آن به جهان با گرفتن پيام از منجمان حرفهاي و آماتور سرشناس جهان براي آن و تقدير از يكي از پيشگامان نجوم ايران در هر دوره نيز به برنامه اضافه شد.
امسال و هفته آينده، رقابت صوفي در نزديكي شيراز برگزار خواهد شد؛ جايي كه عبدالرحمن صوفي رازي رصدخانه خود را در آنجا بنا نهاده بود. اين بار در مجاورت آرامگاه كورش بزرگ، منجمان ايراني و مهمانان خارجي گردهم خواهند آمد تا ياد صوفي رازي و نقش ممتاز ايران در پيشرفت نجوم جهان را گرامي بدارند.
اين رقابتها طي اين سالها بسيار مورد توجه جامعه نجوم ايران واقع شده، اما نكته مهم اين است كه گام بعدي را بايد براي اين علاقه و تلاش در نظر گرفت.
افزايش توانايي رصدي منجمان آماتور به خودي خود بسيار ارزشمند است، اما اگر از اين توانايي استفاده بعدي صورت نگيرد ارزش واقعي آن آشكار نخواهد شد. تلاش براي ترويج رشتههاي تخصصي و رصدهاي دقيق و مستمر از سوي منجمان آماتور ماهر باعث خواهد شد اين افراد بتوانند از توانايي خود براي مشاركت در طرحهاي علمي با دانشمندان حرفهاي سود جويند. به اين ترتيب سطح دانش نجوم ايران در ميان آماتورها افزايش مييابد و از سوي ديگر، حرفهايها نيز همكار قابل اعتمادي براي رصدهاي خود در حوزههايي مانند ستارههاي متغير، دوتاييها و امثال آن پيدا ميكنند. اين همكاريها ميتواند به سوي مشاركتهاي بينالمللي نيز سوق پيدا كند و باعث رشد جايگاه ايران در فعاليتهاي امروزين نجوم جهان شود.
هفته آينده و در سال جهاني نجوم، ايران ميزبان سومين رقابت رصدي صوفي خواهد بود. اين رقابت شايد نويدي باشد به توجه بر ميراث گذشته و پرافتخار ايرانيان در زمينه نجوم كه در عين حال نگاهي اميدوار به آينده دارد.
